Dnia 24 marca 2026 r. (wtorek) w godzinach 11:30–13:00 odbyło się zebranie naukowe Katedry Prawa Rzymskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Podczas spotkania o tezach książki pt. „Co nowego w prawie rzymskim?”, która wydana została przez Wydawnictwo C.H. Beck 20 marca 2026 r., mówił ks. prof. Franciszek Longchamps de Bérier. Zebranie odbyło się w siedzibie Katedry Prawa Rzymskiego przy ul. Gołębiej 9 w Krakowie, sala 130.
ze Wprowadzenia do książki:
„Jakiego pytania się nie zadaje, wchodząc do antykwariatu?” – „Co nowego?”. To jeden z ulubionych żartów mojego taty, matematyka. Nielogiczność wywołuje śmiech. Życie okazuje się bardziej złożone. Prawo również. Logika nie zawsze się w nim sprawdza. Francuska doktryna cywilistyczna próbowała w XIX wieku zaprzeczyć fenomenowi nadużycia prawa. Posłużyła się logicznym zaklęciem: gdy jest prawo, nie ma nadużycia – gdy dochodzi do nadużycia, nie ma prawa. Wbrew tej teoretycznej i doraźnej myśli na każdym etapie dziejów dostrzegalne są przejawy nadużywania uprawnień. Bezpośrednie i spontaniczne ludzkie sprzeciwy to wyraz realizmu i troski o sens prawa. Wynikają z poczucia sprawiedliwości. Ujawniają stałą antropologiczną.
Screenshot
Mało realistyczne bywają reakcje na prawo rzymskie, uważane błędnie za antykwariat. W roku 2013 Maria Zabłocka posłała mi z dedykacją swą nową książkę z cyklu praktycznych bibliografii nauki prawa rzymskiego. Przyszła w poniedziałek rano na adres Uniwersytetu Jagiellońskiego, więc odebrawszy ją, musiałem od razu pobiec na radę wydziału. Obrady przeciągały się i robiły nudnawe. Z ciekawości i wcale nie ukradkiem wyjąłem świeżo otrzymaną publikację. Na zielonej okładce widniał tytuł „Romanistyka polska w pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku”. Nie zdążyłem jej dobrze otworzyć, a tu złożone z poważnych profesorów moje otoczenie gruchnęło śmiechem. Jego gromka salwa przerwała senną atmosferę posiedzenia, więc po ich rozradowanych twarzach rozejrzałem się nie tylko ja, marszcząc brwi ze zdziwienia. Radośnie i z rozbrajającą szczerością wykrztusili: „Prawo rzymskie w XXI wieku?! A o czym tu można pisać?!”. Ich spontaniczne rozbawienie uświadomiło mi, że niektórym znakomitym prawnikom romanistyka kojarzy się jedynie z czymś sprzed 1500 lat. Strach pomyśleć, czego ich uczono na kursie prawa rzymskiego.
Absolwenci Uniwersytetu Wrocławskiego z rocznika mojej mamy urządzili ostatnio obchody 55. rocznicy ukończenia studiów. W szkole geografia mnie nie zajmowała. Grzecznie dopytywałem mamę, dlaczego wybrała taki kierunek. Ukochała zwłaszcza kartografię. Wiele lat zajmowała się urbanistyką i planowaniem przestrzennym. Odpowiadała, że zawsze interesował ją opis świata. Chciała go zrozumieć przez poszukiwanie przyczyn, dla których istnieje on w obecnym kształcie. Na własnych studiach zrozumiałem, że tak sprawa ma się i z prawem. Dziś chętnie powtarzam geograficznie brzmiące powiedzenie, przypisywane św. Augustynowi: „Świat jest jak książka – kto nie podróżuje, czyta tylko pierwszą stronę”. W pełni podzielam teraz z moją mamą pasję opisu świata: rzeczywistego ukształtowania przestrzeni, poznawania odległości, pogody, zapachów i wilgotności powietrza, uwarunkowań społecznych i gospodarczych. W odbiorze podróżnika pojawia się wciąż coś nowego. Nie dlatego jednak, że dopiero powstało. Można było o tym wiedzieć, a nawet już kiedyś widzieć czy tego doświadczyć. Mimo to nagle coś sobie dopiero uświadamiamy, spoglądamy pod innym kątem lub z nową wiedzą. Tak jest i z podróżą przez dzieje. Wiadomo, że podróże kształcą jedynie wykształconych. Trzeba wiedzieć, czego się poszukuje i po co oraz dokąd się rusza. W źródła prawa rzymskiego i całą europejską tradycję zagłębiają się ludzie ciekawi sprawdzonych przez poprzednie pokolenia doświadczeń, użytecznych dla prawoznawstwa. W praktyce stają się one przydatne nie tylko sędziom.
Jako prawnik historyczny nigdy nie traktowałem romanistyki jako antykwariat. Toteż pozwoliłem sobie nadać oddawanej do rąk czytelnika książce tytuł: „Co nowego w prawie rzymskim?”. Nowoczesność starzeje się najszybciej, przeto nie na niej mi zależy. Idzie o użyteczność, o trwałość, o doskonalenie intuicji i o inspiracje. Poza wszystkim zaś, po publikacji w znakomitym prawniczym Wydawnictwie C.H.BECK dwóch tomów na inne tematy (F. Longchamps de Bérier, Być prawnikiem. Trzy medytacje, C.H. Beck, Warszawa 2023 oraz F. Longchamps de Bérier, Freedom of Speech and Religion in the United States Constitution, C.H. Beck, Warszawa 2024), przyszedł czas na książkę o prawie rzymskim w świecie współczesnym.
Przedstawiam pracę pisaną przez osiem lat w Krakowie. Dedykuję ją moim Współpracownikom w Katedrze Prawa Rzymskiego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego – w przygotowaniu wielkiego jubileuszu 1500 lat kompilacji justyniańskiej (528–534), która dzięki autorytetowi katolickiego cesarza przekazała prawo rzymskie naszym czasom.
Pierwsze dwa rozdziały to synteza. Służą wprowadzeniu do lektury – także czytelnika z wykształceniem innym niż prawnicze. Zostały ułożone chronologicznie: najpierw rozważania na kanwie historii prawa rzymskiego, nawet najstarszej, dopiero potem prawo w erze chrześcijańskiej. Trzy pozostałe rozdziały pokazują różne typy analizy romanistycznej.
[…]
Spis treści
Wprowadzenie
Rozdział I. Ewolucja
- 1. Myślenie o prawie w kategoriach rozwoju lub ewolucji
- 2. Tok dziejów rzymskiego prawa publicznego
- 3. Rozwój rzymskiego prawa prywatnego
- 4. Życie po życiu prawa rzymskiego
- 5. Spektrum rzymskiej siatki pojęciowej
- 6. Resilience prawa rzymskiego
- 7. Użyteczność ewolucji jako metafory
Rozdział II. Chrześcijaństwo
- 1. Naturalne środowisko prawne Ojców Kościoła
- 2. Cztery sfery relacji prawo – Ojcowie Kościoła
- 3. Prawo Mojżeszowe a nowe prawo chrześcijańskie
- 4. Język prawny w służbie chrześcijaństwa
- 5. Zmiany w prawie lub w kluczu interpretacji prawa
- 6. Prawo jako tło dla rozwijania dogmatu
Rozdział III. Lenistwo
- 1. Doświadczenie pandemii a prawnicza intuicja
- 2. Różnorodność terminologiczna a potrzeba trafnego opisu sytuacji społecznej
- 3. Lenistwo bez prawnych konsekwencji
- 4. Lenistwo wbrew obowiązkom
- 5. Lenistwo stopniowalne prawnie
- 6. W poszukiwaniu prawnej definicji lenistwa
Rozdział IV. Antropologia
- 1. Współczesne i starożytne konteksty słynnej uwagi pogańskiego prawnika
- 2. Epoka i okoliczności sformułowania hominum causa
- 3. Hermogenian – autor zdania o centralnej pozycji człowieka w prawie
- 4. Czas powstania dzieł przypisywanych Hermogenianowi
- 5. Systematyka przedstawiania prawa w czasach justyniańskich
- 6. Analiza fragmentu odnotowującego hominum causa
- 7. Homo oraz persona a prawo epoki poklasycznej
- 8. Hominum causa jako przesłanie rzymskiej cywilizacji
- 9. Dwudziestowieczny spór o istotę człowieka
Rozdział V. Wartości
- 1. Ku postulatowi etyzacji prawa
- 2. Borys Łapicki w przedrewolucyjnej Rosji
- 3. Skwapliwa zgoda na marksizm
- 4. Uniwersalizm rzymskiej etyki
- 5. Poszukiwanie aktualności wykładania prawa rzymskiego
- 6. Historyczno-socjologiczny klucz interpretacji prawa
- 7. Ponadczasowe przesłanie solidarności i zgody
Publikację nabyć można w księgarni internetowej C.H. Beck, klikając w odnośnik.