W dniach 30 kwietnia – 3 maja 2025 r. na Zamku Królewskim w Niepołomicach odbyła się pierwsza międzynarodowa Szkoła Letnia Prawa Naturalnego, pt. „Sprawiedliwość i Solidarność” – Natural Law Summer School – Justice and Solidarity. Wydarzenie organizowane było przez Katedrę Filozofii Prawa i Etyki Prawniczej, Katedrę Prawa Rzymskiego oraz jej Ośrodek Prawa i Wolności Religii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Szkoła Letnia miała charakter naukowy i edukacyjny, stanowiąc istotny element pogłębiania wiedzy z zakresu filozofii prawa i praw człowieka oraz europejskiej tradycji prawnej. Część merytoryczna składała się z ośmiu wystąpień eksperckich profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego i zagranicznych uczelni oraz trzech dyskusji studenckich. Ze względu na międzynarodowy charakter konferencji całość odbywała się w języku angielskim. W Szkole Letniej wzięło udział 14 studentów i doktorantów oraz siedmioro profesorów reprezentujących różne uniwersytety i kraje. Dzięki kameralnej atmosferze wydarzenia niemal każdy z elementów Szkoły Letniej był interaktywny.
Wykład otwierający wygłosił prof. Iain Benson z Uniwersytetu Notre Dame w Sydney oraz profesor wizytujący na Uniwersytecie Jagiellońskim w 2025 r. Profesor Benson wprowadził uczestników w podstawowe zagadnienia związane z prawem naturalnym oraz nakreślił podstawowe kierunki dyskusji podczas kolejnych dni Szkoły Letniej. W sposób szczególny odniósł się do teorii George’a Granta i wyróżnił pięć elementów prawa naturalnego: kosmos, rozum, naturę ludzką, metafizykę i edukację. Ukazał prawo jako połączenie umiejętności (techné) oraz celu (telos). Pierwsze warsztaty dotyczyły podstaw prawa naturalnego w myśli starożytnej. Prof. Marta Soniewicka (Prodziekan Wydziału Prawa i Administracji UJ, Katedra Filozofii Prawa i Etyki Prawniczej UJ) przedstawiła kluczowe dla prawników koncepcje wyrażone przez Arystotelesa w piątej i szóstej księdze „Etyki Nikomachejskiej”. Następnie ks. prof. Franciszek Longchamps de Bérier (kierownik Katedry Prawa Rzymskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego) oraz dr hab. Grzegorz Blicharz (adiunkt Katedry Prawa Rzymskiego i kierownik Ośrodka Prawa i
Wolności Religii) przedstawili refleksję rzymskich jurystów nad prawem naturalnym oraz ukazali, jak prawo rzymskie implicite stosowało prawo naturalne, co pozwoliło w późniejszych wiekach postrzegać prawo rzymskie jako rozwinięcie prawa naturalnego. Następny warsztat dotyczył średniowiecznej refleksji nad prawem naturalnym. Ks. prof. Piotr Mazurkiewicz (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie) przedstawił definicję prawa zaproponowaną przez św. Tomasza z Akwinu, który swoje myślenie opierał na dziełach Arystotelesa. Występujący wyjaśnił również myśl średniowiecznego uczonego, w której to, co zgodne z rozumem, jest również zgodne z naturą. Natomiast prof. Marta Soniewicka zwróciła uwagę na obecną w myśli średniowiecznego uczonego, a opartą na refleksji Arystotelesa koncepcję rozumnej duszy człowieka.
Wykład otwierający drugi dzień Szkoły Letniej wygłosił prof. Diego Poole (Uniwersytet Rey Juan Carlos w Madrycie). Omówił różnice pomiędzy współczesnym rozumieniem sprawiedliwości i ludzkiej antropologii a ujęciem tych pojęć w myśli św. Tomasza z Akwinu. Określił dominującą we współczesnej kulturze prawnej myśl jako koncepcję prawnonaturalną skupioną na jednostce. Krążący wokół indywiduum, dominujący obecnie język jest odmienny od rozumowania św. Tomasza z Akwinu, który podkreślał rolę wspólnoty. Następnie rozpoczęły się warsztaty. Pierwszy prowadzony był przez prof. Iaina Bensona i dotyczył zasady subsydiarności (pomocniczości) oraz jej związku z prawem naturalnym. Omówił ryzyka wynikające z globalizacji i na podstawie myśli Arystotelesa oraz Jürgena Habermasa. Podczas drugiego warsztatu prof. Diego Poole porównał wizję ludzkiej antropologii w twórczości Jeana-Jacquesa Rousseau i św. Tomasza z Akwinu. Ukazał podstawową różnicę pomiędzy myślicielami jako osadzoną na osi stosunku człowieka do natury i kultury.
Trzeci dzień rozpoczął się od wykładu prof. Iaina Bensona oraz Jane Adolphe z Uniwersytetu Ave Maria na Florydzie, który dotyczył współczesnej recepcji prawa naturalnego. Wykładowcy przedstawili wpływ prawa naturalnego na międzynarodowe instrumenty praw człowieka, takie jak Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (UDHR), Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (ICCPR), czy Konwencja o Prawach Dziecka (CRC). Prof. Adolphe wskazała, że wiele przepisów (np. o godności, rodzinie, wolności sumienia) ma wyraźne odniesienia do myśli tomistyczno-arystotelesowskiej. Następnie prof. Adolphe i prof. Benson przeprowadzili warsztaty, podczas których studenci mieli okazję w grupach poddać analizie poszczególne przepisy międzynarodowych konwencji i odnaleźć w nich odniesienia do prawa naturalnego. Merytoryczną część Szkoły Letniej zwieńczyła konkluzja, że prawo naturalne nadal oferuje ramy dla zrozumienia praw człowieka jako wrodzonych, nienaruszalnych i niezależnych od państwa.
Poza naukową stroną wyjazd obejmował również część integracyjną – wspólne posiłki, wspólne zwiedzanie Zamku oraz jego galerii, czy nieformalny koncert na dziedzińcu Zamku, podczas którego profesor Iain Benson grał na flecie oraz harmonijce, akompaniując naszej studentce Klaudii Zdybel.
Pierwsza międzynarodowa Szkoła Letnia Prawa Naturalnego była współfinansowana ze środków Wydziału Prawa i Administracji w ramach Programu Strategicznego Inicjatywa Doskonałości w Uniwersytecie Jagiellońskim oraz przez projekt Subsidium realizowany w ramach International Catholic Jurists Forum (ICFJ).
Serdecznie dziękujemy uczestnikom za wspaniały wspólny czas oraz dyskusje! Zachęcamy do rozwijania zainteresowania prawem naturalnym i już myślimy o kolejnej edycji Szkoły Letniej!
